Oostenburg/Czaar Peterbuurt
Klik hier voor plattegrond
Oostenburg en de Czaar Peterbuurt zijn gelegen tussen de Wittenburgervaart in het westen, de sporenboog in het noorden en oosten en de Nieuwe Vaart in het zuiden. Ze vormen het meest noordoostelijk gelegen deel van de wijk.
Oostenburg en de Czaar Peterbuurt tellen gezamenlijk ca. 4.000 inwoners, waarvan zo'n 50% van niet-Nederlandse afkomst is. Er staan ca. 2.300 woningen, waarvan ongeveer 85% sociale verhuur, 5% eigenaar-bewoners en 10% particuliere verhuur.
Bijna driekwart van de woningvoorraad bestaat uit kleine woningen (1 of 2 kamers).
- Blankenstraat, Czaar Peterbuurt
De Czaar Peterbuurt is een typisch voorbeeld van een 19e eeuwse arbeiderswijk: lange rechte, veelal smalle straten, smalle ondiepe woningen en een hoge bebouwingsdichtheid. In de afgelopen decennia is veel van de oorspronkelijke bebouwing vervangen door nieuwbouw. Centraal door de buurt, van noord naar zuid, loopt de Czaar Peterstraat, die samen met de meer westelijk gelegen Kattenburgerstraat, de oostelijke binnenstad verbindt met het oostelijk havengebied. De - betrekkelijk weinige - winkels, bedrijfjes en horecavestigingen zijn dan ook met name langs deze straat gevestigd.
- Historische VOC-panden aan de Oostenburgergracht
Oostenburg is een van de drie oostelijke eilanden. De buurt kent een geschiedenis die teruggaat tot aan de 17e eeuw, de tijd van de VOC. Van dat verleden is nog weinig tastbaars overgebleven. Enkel de twee historische gebouwen van de Admiraliteit en de VOC aan de Oostenburgergracht herinneren nog aan die tijd.Door de eeuwen heen is Oostenburg altijd een 'werkeiland' geweest. Het hele noordelijk deel van het eiland, tussen de Oostenburgerdwarsvaart en de sporenboog, heeft nog steeds een bedrijfsbestemming en zal dat ook in de toekomst houden. Naast de Van Gendthallen, vijf monumentale loodsen van het voorheen hier gevestigde Werkspoor, vormt het nieuwe INIT-gebouw de grootste blikvanger. In dit enorme glazen bedrijfsverzamelgebouw vestigen zich, naast de Reiniging Binnenstad en Het Parool, steeds meer bedrijven. Ook in bestaande gebouwen elders op het terrein trekt de bedrijvigheid weer sterk aan. De Amsterdam Convention Factory en de Theaterfabriek Amsterdam zijn hiervan inmiddels bekende voorbeelden.Woningen zijn te vinden op het zuidelijk deel van Oostenburg. Hier is in het kader van de stadsvernieuwing op voormalige bedrijfsterreinen veel nieuwbouw verrezen. De enige woonbebouwing die het eiland daarvoor kende is echter ook nog intact gebleven. Dat plukje oudbouw, de eerste sociale woningbouw van Nederland, ligt in de hoek van de Wittenburgervaart en Oostenburgerdwarsvaart. Te midden van de nieuwbouw is een gemeentelijke sporthal gebouwd. Voor winkels en horeca zijn de Oostenburgers geheel aangewezen op de omringende buurten.
- 't Funen in 1815
Korte historie
In de periode 1585-1662 heeft Amsterdam een viertal stadsuitbreidingen gekend. Deze waren nodig om de snel toenemende bevolking - de stad groeide in die periode van 30.000 naar 200.000 inwoners - woonruimte te bieden. Daarnaast nam vanwege de economische expansie ook de vraag naar grond voor bedrijven en opslagruimte toe. Met name de scheepsbouw ontwikkelde zich tot een ruimtegebruiker van de eerste orde. De uitbreidingen vonden voor het grootste deel plaats aan de oostkant van de stad, waarbij buitendijks land bij de stad werd ingelijfd, of, zoals het geval met Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg, kunstmatige eilanden in het IJ werden aangelegd In 1664 werd een verdedigingswal met 26 bolwerken om de uitgebreide stad aangelegd en kreeg Amsterdam zijn huidige halve maan-vorm. Op de bolwerken verrezen molens, waarvan er één, De Gooyer, nog steeds op 't Funen te bewonderen is. Binnen de verdedigingswal ontstond de nieuwe stad, met aan de oostkant het Funen (de huidige Czaar Peterbuurt), In dezelfde periode vestigde de VOC zich op Oostenburg en bouwde er een grote scheepstimmerwerf, met bedrijfsgebouwen, een kolossaal magazijn, lijnbanen en een grote houtzaagmolen. In 1697 woonde Czaar Peter de Grote vier maanden op het Funen en leerde op de werf van de VOC-schepen bouwen. De VOC zou anderhalve eeuw op Oostenburg blijven en er honderden schepen bouwen.
Begin 19e eeuw verdween de grote scheepsbouw van de oostelijke eilanden en vestigde een zekere Paul van Vlissingen op Oostenburg een smederij en een werkplaats voor reparatie van stoommachines. Dit bedrijfje zou uitgroeien tot de grote machinefabriek van Werkspoor (later Stork), die tot voor kort op het eiland was gevestigd.
Rechts: Locomotievenhal Werkspoor ca.1915
- Eerste sociale woningbouw in Nederland aan de Oostenburgermiddenstraat, 1902
Na 1860 werden plannen gemaakt om de stadswal te slopen, teneinde de stad in het omliggende land uit te kunnen breiden. Kort daarna werd, als onderdeel van het plan-Kalff (aanleg van de 19e-eeuwse gordel) een begin gemaakt met de bouw van de Czaar Peterbuurt. De hoofdrichting van de straten werd afgeleid van de lijnbanen en de vestingwerken. Binnen de afbakening van de spoorlijn, die inmiddels was aangelegd van het Centraal Station naar het Rhijnspoorplein, werden in een krappe verkaveling zoveel mogelijk bouwblokken gerealiseerd. In het zuidelijk deel van de buurt verrezen woninkjes voor de arbeiders van Werkspoor, terwijl elders voornamelijk door particulieren werd gebouwd. Aan de kop van de Czaar Peterstraat ontstond de nog steeds bestaande Oosterspeeltuin, de eerste in Nederland. Rond 1900 was de bebouwing van de buurt vrijwel voltooid, waarna deze tot aan de zeventiger jaren van de vorige eeuw weinig meer van aanzien zou veranderen.
Recente ontwikkelingen
- Nieuwbouw op voormalig NS-terrein 't Funen, 2004
Nog afgezien van het feit dat de meeste woningen in de Czaar Peterbuurt niet meer aan de eisen van de moderne tijd voldeden, bleek in de 70er jaren van de vorige eeuw een deel van de bebouwing in een zodanig slechte staat te verkeren dat ingrijpen noodzakelijk was. Mede onder druk van bewoners werd afgezien van totale reconstructie en gekozen voor gefaseerde vernieuwing met handhaving van het bestaande stratenpatroon. Her en der vielen gaten in de buurt, die met nieuwbouw werden opgevuld. Door de sloop van de Rijkskledingmagazijnen aan de Conradstraat werd de buurt verbonden met Oostenburg, waar inmiddels op het zuidelijk deel op voormalige bedrijfsterreinen honderden nieuwe woningen werden gerealiseerd. In dezelfde periode werd het rangeerterrein ten oosten van de buurt opgeheven en kwam er in de oksel, gevormd door de sporenboog en de Nieuwe Vaart, ruimte vrij voor woningbouw.Het zou echter nog tot aan het begin van de 21e eeuw duren voor hier daadwerkelijk de eerste woningen verrezen.Eveneens recentelijk werd, ondanks massaal protest, tramlijn 10 via de Sarphatistraat en de Czaar Peterstraat verlengd tot aan het oostelijk havengebied.
Problemen
Een aantal jaren geleden groeide het besef dat de Czaar Peterbuurt kampt met een scala aan problemen. De vele kleine woningen maken het tot een doorgangsbuurt, hetgeen niet bevorderlijk is voor de sociale cohesie. Verder is nog steeds een groot deel van de bebouwing hoognodig aan verbetering of vernieuwing toe en is er al jaren sprake van een teruglopend voorzieningenniveau. Gevoegd bij een tekort aan groen en openbare ruimte en van tijd tot tijd drugsoverlast maakt dit de Czaar Peterbuurt tot een zorgenkindje in de oostelijke binnenstad. Door middel van een 'gebiedsgerichte aanpak', waarin de problemen integraal en in onderlinge samenhang worden bekeken en getackled, tracht het stadsdeel in samenwerking met woningcorporaties, projectontwikkelaars en wijkinstellingen deze negatieve ontwikkeling om te buigen.
